ମହାରାଜା ହରି ସିଂହ ୧୯୪୭ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ମୁ–କାଶ୍ମୀରକୁ ଭାରତ ସହ ଏକତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ଯଦି ଏହି ଅନୁମୋଦନ ମିଳିଥାନ୍ତା, ତେବେ ପାକିସ୍ତାନ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ଆକ୍ରମଣ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତୀୟ ସେନା କାଶ୍ମୀରରେ ଯଥାସମୟରେ ମୁତାୟନ ହୋଇପାରୁଥାନ୍ତା । ତାହାର ଫଳରେ ନା କେବଳ ପିଓକେର ଜନ୍ମ ଅଟକା ଯାଇପାରୁଥାନ୍ତା, ବରଂ ଲୁଟ, ହତ୍ୟା ଓ ନାରୀ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାରର ସେଇ ରକ୍ତରଞ୍ଜିତ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାଯାଇ ପାରିଥାନ୍ତା ।
କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ଭାବରେ, ନେହରୁ ଏହି ଏକତ୍ରୀକରଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ! ସେ ପ୍ରଥମେ ଶେଖ ଅବ୍ଦୁଲ୍ଲାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରେ ବିରାଜିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ମହାରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା । ଏହା କି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚିତ୍ର ନୁହେଁ ? ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାରତ ସହ ମିଳିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ସେଠାରେ ଦେଶ ନିଜେ ଶର୍ତ୍ତ ଲାଗୁ କରୁଛି ! ଏହା ଅସଙ୍ଗତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା ! କିନ୍ତୁ, ଏହା ନେହରୁଙ୍କ ନୀତି ଥିଲା !!
ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ ଜିନ୍ନାଙ୍କ ଆଚରଣରେ । ସେ ଜୋଧପୁର, ଜୈସଲମେର ଓ ବିକାନେରର ମହାରାଜାମାନଙ୍କୁ ପାକିସ୍ତାନ ସହ ଏକତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ନିଜ ସହି ସହିତ ଏକ ଖାଲି କାଗଜ ଓ ନିଜର ଫାଉଣ୍ଟେନ୍ ପେନ୍ ଦେଇ କହିଥିଲେ—
“ଆପଣମାନେ ନିଜ ଶର୍ତ୍ତ ସ୍ୱୟଂ ଲେଖନ୍ତୁ।”
ନରେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ସରିଲା ତାଙ୍କ ‘ଦ ଶାଡୋ ଅଫ୍ ଦ ଗ୍ରେଟ୍ ଗେମ୍’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲେଖିଛନ୍ତି—
“ମାଉଣ୍ଟବେଟନ୍ ଯୋଗ କରିଥିଲେ: ‘ସେ [ପଟେଲ] ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ନେହରୁଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରି କହିଥିଲେ— “ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଆମର ନେତା ଉଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶର ମେଘମାଳାରେ ଭାସି ବାସ୍ତବତା ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ହରାଇଛନ୍ତି।”’
ଏହି ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ସେହି ସମୟରେ ନେହରୁଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ପଟେଲଙ୍କ ଗଭୀର ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ସେ କାଶ୍ମୀରର ମହାରାଜାଙ୍କ ଏକତ୍ରୀକରଣ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଶେଖ ଅବ୍ଦୁଲ୍ଲାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସରକାର ଗଠନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ।
ଏତେ ବିପୁଳ ଜାତୀୟ ଗୁରୁତ୍ୱର ଏକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଜମ୍ମୁ–କାଶ୍ମୀରଙ୍କ ଏକତ୍ରୀକରଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳର ସମ୍ମତି ନ ନେବା, ନେହରୁଙ୍କ ଅଲୋକତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଅଦାୟୀ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ଯେ ମାଉଣ୍ଟବେଟନ୍ ତାଙ୍କୁ ଏହି ପଦକ୍ଷେପରୁ ରୋକିଥିଲେ, କାରଣ ବ୍ରିଟିଶ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ଜମ୍ମୁ–କାଶ୍ମୀର ପାକିସ୍ତାନ ସହ ଏକତ୍ରୀକୃତ ହେଉ ।
