– ପୂର୍ବରୁ –
ବିବାହର କିଛି ସମୟ ପରେ, କୌଣସି ମାଧ୍ୟମରେ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ସେହି ଗୋପନ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପ୍ରଥମ ବିବାହର ସମ୍ବାଦ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ କାନରେ ପହଞ୍ଚିଗଲା । ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ଅବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ।
“କୁରୁବଂଶ ସହ ଏପରି ପ୍ରତାରଣା କରିବାର ସାହସ କିଏ କଲା?”—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆଲୋଡ଼ିତ କରିଦେଲା ।
ଘଟଣାର ସତ୍ୟତା ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ସହିତ, ଅବିଶ୍ୱାସ କ୍ରମେ କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହେଲା ।
ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅନ୍ତରରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଥିଲା ରାଜଧର୍ମ — ଗାନ୍ଧାରୀ ବର୍ତ୍ତମାନ କୁରୁବଂଶର ବଧୂ, ତାଙ୍କ ନିଜ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟା । ଅନ୍ୟ ପଟେ ଥିଲା ଅପମାନର ଅନୁଭବ — ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଯେ, ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ଥିଲା, ତାହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଭାବରେ ଲୁଚାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା ।
ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି କୁରୁବଂଶ ସହ ପ୍ରତାରଣା କରାଯାଇଛି । ଯେପରି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ବଂଶର ଗରିମାକୁ ଚତୁରତାର ସହିତ ଉପହାସ କରିଛି । ଧୀରେ ଧୀରେ ସେହି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଅବସାନ ହେଲା, ଆଉ କ୍ରୋଧ ବିଜୟୀ ହେଲା ।
କୁରୁବଂଶର ସମ୍ମାନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋପରି ଥିଲା । ସେ ମନେ ମନେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ — ଗାନ୍ଧାର ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଏହି ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନିଶ୍ଚୟ ନିଆଯିବ । କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରତିଶୋଧ ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧ ମାଧ୍ୟମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ କୂଟନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଆଯିବ।
କିଛି ମାସ ପରେ ହସ୍ତିନାପୁରରୁ ଗାନ୍ଧାର ନରେଶ ସୁବଳଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ରାଜସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚିଲା । ସନ୍ଦେଶଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନଜନକ ଭାଷାରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା । କୁରୁବଂଶ ପକ୍ଷରୁ ଗାନ୍ଧାରର ସମଗ୍ର ରାଜପରିବାରକୁ ଏକ ଭବ୍ୟ ଭୋଜିରେ ସାଦର ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା । ସନ୍ଦେଶରେ ଲେଖା ଥିଲା — ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟ ହେବା ପରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୁରୁବଂଶର ଅଂଶ । ଚିଠିରେ ଆଦର ଥିଲା, ବାତ୍ସଲ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଥିଲା ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏତେ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଏତେ ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ ଆମନ୍ତ୍ରଣ—ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ନେହ ଥିଲା, ନା କୌଣସି ଗୁପ୍ତ ଯୋଜନାର ଆବରଣ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଠକମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅକୁହା ଆଶଙ୍କା ଜନ୍ମାଇବା ଉଚିତ।
ସୁବଳଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ସନ୍ଦେହ ଜାଗିଲା । କିନ୍ତୁ କୁରୁବଂଶର ଆମନ୍ତ୍ରଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାର ସାହସ କୌଣସି ଲଘୁରାଜ୍ୟରେ ନଥିଲା । ତେଣୁ ସେ ସନ୍ଦେହକୁ ପଛକୁ ରଖି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ୱୀକାର କରିନେଲେ । ସେ ଜାଣିନଥିଲେ – ଏହା ଭୋଜିର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ମୃତ୍ୟୁର ଆମନ୍ତ୍ରଣ।
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ସମଗ୍ର ଗାନ୍ଧାର ରାଜପରିବାର — ସୁବଳ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଶକୁନି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର – ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରାରେ ବାହାରିଲେ । ଗାନ୍ଧାରର ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜ ରାଜପରିବାରକୁ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ, ରାଜପରିବାର ଏକ ମହାନ ବଂଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଡ଼ିବାର ଗୌରବ ନେଇ ଯାଉଛନ୍ତି ।
କିନ୍ତୁ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଶକୁନିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ଅକଥନୀୟ ଅସ୍ଥିରତା ଘର କରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ସେ ଏହାକୁ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରୁନଥିଲେ, ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ । କେବଳ ଏକ ଭାରୀପଣ ଥିଲା, ଯାହା ବାଟ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସହିତ ବଢ଼ି ଚାଲିଥିଲା ।
ସୁବଳ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଭିଜ୍ଞ ଚକ୍ଷୁରେ ମାର୍ଗରେ କିଛି ଅସାମାନ୍ୟତା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । ସୈନିକମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ଥିଲା । ସ୍ୱାଗତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ହସ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଔପଚାରିକ ଲାଗୁଥିଲା । ତଥାପି ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସନ୍ଦେହକୁ ପଛକୁ ରଖିଦେଲେ । ଶେଷରେ ସେମାନେ କୁରୁବଂଶର ଅତିଥି ଥିଲେ । ହେଲେ ନିୟତିର ଛାଇ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ହିଁ ଥିଲା ।
ହସ୍ତିନାପୁରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଗାନ୍ଧାରର ରାଜପରିବାରକୁ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କରାଗଲା । ଫୁଲରେ ସଜାଯାଇଥିବା ପଥ, ବାଜୁଥିବା ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିୟୋଜିତ ସେବକ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏକ ଭବ୍ୟ ରାଜକୀୟ ଭୋଜିର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା ।
ସମଗ୍ର ରାଜପରିବାରକୁ ବିଶାଳ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ କକ୍ଷରେ ରଖାଗଲା । ସେଠାରେ ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପରିବେଶଣ କରାଯାଉଥିଲା । ସୁବଳ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇଗଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଗିଲା ଯେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆଶଙ୍କା ମିଛ ଥିଲା । ଏହା ପ୍ରକୃତରେ କେବଳ ସ୍ନେହ ଓ ଆତିଥ୍ୟର ପ୍ରକାଶ ଥିଲା ।
ଉତ୍ସବର ପରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ନିରାପଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ – ।
କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ଉତ୍ସବର ପରିବେଶ ଭୟରେ ପରିଣତ ହେଲା । ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ସଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରହରୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ କକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଘେରିଦେଲେ ।
“ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ ! ଆମକୁ କେଉଁଠାକୁ ନେଉଛ? କାହିଁକି ନେଉଛ ?”
ଯେମାନେ ଗତକାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଜି ବନ୍ଦୀ କରାଗଲା । ଏହି ବିଶ୍ୱାସଘାତ ଏତେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ଥିଲା ଯେ, କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଲା ନାହିଁ ।
ଉତ୍ସବର ଉଲ୍ଲାସ ଓ ଏହି ଅନ୍ଧକାରମୟ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତଫାତ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, ଗାନ୍ଧାରର ରାଜପରିବାରକୁ ବୁଝିବାରେ କିଛି ସମୟ ଲାଗିଲା – ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହା ଯଥାର୍ଥ ।
ଯେଉଁ କକ୍ଷରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା କୌଣସି ଅତିଥିଗୃହର ଅଂଶ ନଥିଲା । ଏହା ହସ୍ତିନାପୁରର ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଏକ ଭୂମିଗତ କାରାଗାର ଥିଲା । ପଥରର ମୋଟା କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଶତାବ୍ଦୀର ଆର୍ଦ୍ରତା ଜମି ରହିଥିଲା । ଭାରୀ ଲୁହା ଶୃଙ୍ଖଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚଳନରେ ଝଣଝଣ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା ଏବଂ ସ୍ମରଣ କରାଉଥିଲା – ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବେ କେତେ ଦୂର। ଭିତରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ କେବେ ପ୍ରବେଶ କରୁନଥିଲା । ସମୟକୁ ମାପିବାର କୌଣସି ମାପଦଣ୍ଡ ଆଉ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା ନାହିଁ । କେହି ଜାଣିପାରୁନଥିଲେ – ଦିନ ହୋଇଛି ନା ରାତି, କେତେ ଦିନ ବିତିଗଲା ।
ସବୁବେଳେ ଏକ ପଚା ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ପରିବେଶ ସେଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ରହୁଥିଲା । ନିରବତା ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, କେବଳ ନିଜ ଶ୍ୱାସର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ଏକ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଧୀର ମୃତ୍ୟୁର ଭୟର ଆଶଙ୍କାରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ରହିଥିଲା ।
ଏହିଠାରେ ଆଗାମୀ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟତି ଲେଖାଯିବାକୁ ଥିଲା ।
ପ୍ରତିଦିନ ସମଗ୍ର ରାଜପରିବାର ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ମୁଠା ଭାତ ଦିଆଯାଉଥିଲା । ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଦେଶ ଥିଲା —
“ତୁମମାନଙ୍କୁ ଏତିକି ମିଳିବ। ଏହିଥିରେ ହିଁ ଜୀବିତ ରୁହ।”
ମୁଠାଏ ଭାତ ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦିଆଯିବା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଭାଗରେ ମାତ୍ର କିଛି ଦାନା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହୁଥିଲା । ଏହା ଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ ଏକ ସୁ ନିୟୋଜିତ ସଂହାର ଥିଲା । ସେମାନେ ଭାବୁଥିଲେ – କେବେ ନା କେବେ ନିଶ୍ଚୟ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରାଯିବ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋକ ସହିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଗଲା । ତୃତୀୟ ସପ୍ତାହରେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ରାଜକୁମାରମାନେ ଜଣେ ପରେ ଜଣେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏକ ପରେ ଏକ ଗାନ୍ଧାରର ରାଜକୁମାର ମୃତ୍ୟୁର କୋଳକୁ ଫେରିଯାଉଥିଲେ ।
ଯେଉଁମାନେ କିଛିଦିନ ତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶ୍ୱାରୋହଣ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଆଜି ସେମାନେ କେବଳ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ସୁବଳ ଅସହାୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମରିଯାଉଥିବା ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜକୁ କିଛି କରିବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମର୍ଥ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକେ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ , ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମୁଠାଏ ଭାତ କୁ ନିଜ ଭିତରେ ବାଣ୍ଟି ଖାଇବା ଜଣ ଜଣ କରି ସମସ୍ତେ ମରିବା, ଯଦି ଏ ଭାତ କୁ କେବଳ ଜଣକୁ ଖାଇବାକୁ ଦିଆ ଯାଏ ତା ହେଲେ ସେ ବଞ୍ଚିବ ଏବଂ ଗାନ୍ଧାରର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବ ।
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଶକୁନିଙ୍କ ଉପରେ ଅଟକିଥିଲା । କାହିଁକି କେବଳ ଶକୁନି ? କାରଣ ସମସ୍ତେ ଜାଣିଥିଲେ – ସେ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ । ସେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ସଂଯମୀ ଥିଲେ ।
ପରିବାରର ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା – ଯଦି କେହି ଜଣେ ଏହି ଅନ୍ଧକାରରୁ ଜୀବିତ ବାହାରି ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇପାରିବ, ତେବେ ସେ କେବଳ ଶକୁନି ହିଁ ।
ଶକୁନିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜଣେ ସାନ ଭାଇ ପଚାରୁଥିଲେ – “ବାହାରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ କି ? ଆକାଶ ଏବେ ମଧ୍ୟ ନୀଳ ଅଛି କି ? ଆମେ କେବେ ପୁଣି ଖୋଲା ପବନରେ ଯାଇପାରିବୁ କି ?”
ଦିନେ ରାତିରେ ସେହି ଶିଶୁ ଶକୁନିଙ୍କ କୋଳରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ନିରବ ହୋଇଗଲା । ଶକୁନି ସେହି ନିର୍ଜୀବ ଦେହକୁ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧରି କୋଳାଗ୍ରତ କରି ରଖିଲେ । ସେ କାନ୍ଦିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ । କାରଣ ଲୁହ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଆଉ ଜଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ନଥିଲା ।
ସେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, କାରଣ ଏହା ଥିଲା ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଶେଷ ଇଚ୍ଛା । ସେ ଜୀବିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ୱାସ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କର ବଳିଦାନର ମୂଲ୍ୟରେ ଚାଲୁଥିଲା ।
ରାତିରେ, ଯେତେବେଳେ କକ୍ଷରେ ମୃତମାନଙ୍କର ନିରବ ଉପସ୍ଥିତି ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହୁନଥିଲା, ଶକୁନି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସି ପଚାରୁଥିଲେ — “ପିତାଶ୍ରୀ, ଆମର ଏହି ବଳିଦାନ କ’ଣ ବ୍ୟର୍ଥ ଯିବ?”
ସୁବଳ ଧୀର ସ୍ୱରରେ କହୁଥିଲେ—
“ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାନ୍ଧାରର ଜଣେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଜୀବିତ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମର ପ୍ରତିଶୋଧ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ ନାହିଁ।”
– ତା’ପରେ –
