ବସନ୍ତର ପ୍ରଥମ କୋମଳ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ଯେବେ ଶୀତର ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ସୁନେଲି ଉଷ୍ଣତାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ପୃଥିବୀ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ଏକ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବୀଣାର ମଧୁର ଝଙ୍କାରରେ। ଏହା ହିଁ ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ତଥା ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ, ମାଘ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମ ପବିତ୍ର ଦିବସ ଯେଉଁଦିନ ଜ୍ଞାନ, ସଙ୍ଗୀତ, କଳା ଓ ବିଦ୍ୟାର ଦେବୀ ବୀଣାପାଣି ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ଉପରେ ବିରାଜିତ ହୋଇ ଧରାରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ହଂସ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସତ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ପରି ବିଚରଣ କରୁଥାଏ ।
ଏହା ଋତୁରାଜ ବସନ୍ତର ଆଗମନର ସଙ୍କେତ ବହନ କରିଥାଏ । ଏହା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନ ଆକାଂକ୍ଷାର ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଗାଥା। ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ ମୂଳରେ ରହିଛି ପୌରାଣିକ କଥା ଓ ପ୍ରକୃତିର ଲୟ। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କହେ, ଏହି ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ ଦିବସରେ ମା ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଲୟ, ଭାଷା ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ । ଶୀତର ଶେଷ ଓ ଫୁଲର ପ୍ରସ୍ଫୁଟନ ସହିତ ଏହା ନବୀକରଣର ପ୍ରତୀକ ନବ ଶକ୍ତି, ମନର ପୁନରୁଜ୍ଜୀବନ। ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗନ୍ତି ଜ୍ଞାନୋଦୟ, ବିଦ୍ୟାଗତ ସଫଳତା, କଳାତ୍ମକ ପ୍ରତିଭା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗଭୀରତା ନିମନ୍ତେ। ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଜଗତରେ ଏହା ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଦୀପଶିଖା, ଯାହା ଆଭାସ ଦେଇଥାଏ ଅନ୍ଧକାରର ଅବସାନରେ ଆଲୋକର କୃତଜ୍ଞତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସବର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ, ସମ୍ପର୍କର ବନ୍ଧନ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତିର ପ୍ରଚାର।
ଏହାର ପୌରାଣିକ ଓ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଗୌରବମୟ । ଋଗ୍ବେଦରେ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଦୀ ଦେବୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ, ଯାହାର ଜଳ ଭୂମିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁସ୍ଥ କରିଥାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ସେ ଭାଷାର ଦେବୀ (ବାକ୍ ଦେବୀ), ସଂସ୍କୃତର ଉଦ୍ଭାବକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏକ କଥା ଅନୁସାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରେ ସେ ଅମୃତ କଳସ ସହ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଳନର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ । ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗଳ୍ପ ନୁହେଁ; ଏମାନେ ଇତିହାସର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି, ଯେଉଁଠି ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ ଲୁପ୍ତ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତାରେ ଉର୍ବରତା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା । ନଦୀତୀରରୁ ମନ୍ଦିରର ବେଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ, ଭାରତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନର ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁସନ୍ଧାନ ସହ ଯୋଡ଼ି ରଖିଛି ।
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ବିଦ୍ୟାୟତନ ପାଇଁ ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ଏକ କୋମଳ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶର ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ପୂଜା ଆରାଧନାର ପବିତ୍ର ପୀଠରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ପୁସ୍ତକ, କଲମ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ରଖି ବିଦ୍ୟାଗତ ସଫଳତା ଓ ସ୍ମୃତିର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗନ୍ତି । ଏହା ବିଦ୍ୟାରମ୍ଭ ବା ଖଡ଼ିଧରିବାର ଦିବସ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ଲେଖନ୍ତି, ଏକ ଶୁଭ ଆରମ୍ଭ ଯାହା ଜିଜ୍ଞାସାର ବୀଜ ରୋପଣ କରେ । ବିଦ୍ୟାୟତନରେ ଏହା ଶିକ୍ଷାର ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ, ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରାରେ ପରିଣତ କରେ ।
ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ତାହାର ମୌଳିକ ଭାବଧାରାକୁ ଅକ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ରଖି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ସମକାଳୀନ ଢଙ୍ଗରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଉତ୍ସାହ, ଉଦ୍ଦୀପନାର ସହିତ ପାଳିତ ହେଉଅଛି । ଏହା ଆଉ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଉତ୍ସବରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ସୂଚନା ବହୁଳତାର ଯୁଗରେ ଏହାର ଆହ୍ୱାନ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଚିନ୍ତନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା, ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି ।
ନଦୀ ତାର ଗତି ପଥରେ ନୂଆନୂଆ ପଥ ଖୋଲି ଚାଲିବା ପରି ଅତୀତ କାଳରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ପାଳନ ବିଧିରେ ରୂପାନ୍ତରଣ ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ବିକାଶ । ବୈଦିକ କାଳରେ ଏହା ନଦୀତୀରରେ ଉର୍ବରତା ଓ ଶୁଦ୍ଧିକରଣର ଉପାସନା ଥିଲା; ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ପୁରାଣମାନେ ଏହାକୁ ବୌଦ୍ଧିକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଉପାସନାରେ ଉନ୍ନୀତ କଲେ। ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପ୍ରଭାବରେ ଏହା ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ପାଳିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ନାରୀଶିକ୍ଷାର ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ଯୋଡ଼ି ହେଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହା ଜାତୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗରେ ଏହା ଅନ୍ଲାଇନ୍ ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ, ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ପ୍ରତିମା ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସାମାଜିକ ଗଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଚାର ତଥା ପ୍ରସାରଣ ପରି ଅଭିନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି । ତଥାପି ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ଓ ଜ୍ଞାନର ନିଃଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଥିବା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଭକ୍ତ ହୃଦୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା, ପୂଜାବିଧି ତଥା ନୀତିନିୟମ ପାଳନରୁ ସମାବେଶୀ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ସବରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି, ଯାହା ସମାଜର ବିକାଶକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ।
ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ସମାଜ, ବିଶ୍ୱ, ମାନବଜାତି ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିକୁ ଶାଶ୍ୱତ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଆତ୍ମାରେ ଏକ କୋମଳ ସ୍ପର୍ଶ ଦେଇଥାଏ । ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ କହେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶିଖା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର, ଯାହା ବିପତ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମୟ ରହିବ, କାରଣ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ତୁମର ଚିରନ୍ତନ ସାଥୀ । ଜ୍ଞାନ ହିଁ ତୁମର କବଚ, ତୁମର ପକ୍ଷ; ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁସରଣ କର, ଏହା ତୁମକୁ ଅକଳ୍ପନୀୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ପହଞ୍ଚାଇବ । ସମାଜକୁ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ କହେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅଗ୍ରଗତିର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଭାବରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର, ବିଜ୍ଞାନ ଓ କଳା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସହାନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କର । ଜଗତକୁ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ କହେ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ବଳ ଯାହା ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ପରୋପକାରୀ ଚିନ୍ତନକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ । ମାନବଜାତିକୁ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ କହେ ଆଜୀବନ ଶିକ୍ଷାର ଅନୁସରଣ କର, ହଂସ ପରି ସତ୍ୟକୁ ବିଚାର କର, କାରଣ ଜ୍ଞାନରେ ସତ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିଛି । ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିକୁ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ କହେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ମହାନ ପବିତ୍ର ସନାତନ ପରମ୍ପରାକୁ ରକ୍ଷା କରି ଜୀବନରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅ । ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ବୀଣା ତୁମ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୱନିତ ହେଉ, ସ୍ମରଣ କରାଉ ଯେ ଜ୍ଞାନର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଆମେ କେବଳ ଉତ୍ତର ନୁହେଁ, ବରଂ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନର ଲୟ ପାଉ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ପିତ ପୁଷ୍ପପତ୍ରରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣରେ ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ଆତ୍ମାକୁ ଆଲୋଡ଼ିତ କରେ, ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ କଥା ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଆମ ଅତୀତକୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୋଦୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭବିଷ୍ୟତ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାଏ । ମା’ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଅନନ୍ତ କାଳବ୍ୟାପୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ପୋଷଣ କରି କଳୁଷ କାଳିମାକୁ ବିଦାୟ ଦେଉ । ଜୟ ମା ସରସ୍ୱତୀ ।
