ଭାରତବର୍ଷର ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦମୟ କରିଥାଏ, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ ଅନ୍ୟତମ । ପ୍ରଭୁ ବିଘ୍ନନାଶନ ଗଣେଶଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ ଆମ ହୃଦୟକୁ ଅଗାଧ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି, ଅନନ୍ତ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଅଭେଦ୍ୟ ସାମାଜିକ ସଂହତିର ଅମିୟ ରସଧାରାରେ କରିଥାଏ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଏହି ପର୍ବ ଆମ ଜାତୀୟ ଜୀବନରେ ଏକ ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ ହୋଇ ରହିଆସିଛି, ଯାହା କେବଳ ଧର୍ମୀୟ ଚେତନାର ଜାଗରଣ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ନବଜାଗରଣର ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ ଅନୁସାରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଗଣେଶଙ୍କର ଜନ୍ମ କାହାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୋଚକ ଓ ଶିକ୍ଷଣୀୟ । ମା ପାର୍ବତୀ ନିଜ ଦେହର ମଇଳାରୁ ଚନ୍ଦନ ମିଶାଇ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେହି ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ଗୃହର ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଜଗି ରହିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶିବ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ବାଳକ ଗଣେଶ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ। ଏହା ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ଶିବ ବାଳକର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଶିବ ଗୋଟିଏ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ ସ୍ଥାପନ କରି ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ।
ମହାପ୍ରଭୁ ଗଣେଶଙ୍କର ମହିମା ଅପାର । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧକାର ପଳାଇଯିବାପରି ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବିଘ୍ନନାଶନ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ବାଧାବିଘ୍ନ ଦୂର ହୋଇଯାଏ । ମୋଦକପ୍ରିୟ ଗଣପତିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଦୂର୍ବା, ମୋଦକ, ଲଡ଼ୁ ଓ ସିନ୍ଦୂର ଅର୍ପଣ କଲେ ସେ ସବୁ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତି ନାଶ କରି ଆମ ଜୀବନକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ କରନ୍ତି । ଏକଦନ୍ତ ଗଣେଶଙ୍କର କୃପାରେ ବିଦ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ, ଆଉ ଯେକୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ତାହା ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଲମ୍ବୋଦର ଗଣେଶ କେବଳ ବିଘ୍ନ ହରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଘରେ ଶାନ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦର ବର୍ଷା କରି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଧନ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଜ୍ଞାନ, ବିଦ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ କଳାର ଅଧିପତି ଭାବରେ ପରିଚିତ ଭଗବାନ ଗଣେଶ ଶିକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ରର ପରମ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷା ପରମ୍ପରାରେ ଯେ କୌଣସି ନୂତନ ବିଦ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଗଣେଶଙ୍କ ଆରାଧନା କରିବାର ରୀତି ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି । ଶିକ୍ଷକ ଓ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ଞାନ, ନିରନ୍ତର ଅଧ୍ୟୟନ, ବୌଦ୍ଧିକ ବିକାଶ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବାର ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅମୂଲ୍ୟ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଗଣେଶ ପୂଜା ଉତ୍ସବର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଜନଶୀଳତା, କଳାତ୍ମକ ପ୍ରତିଭା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନମ୍ରତା, ପରିବେଶ ବିଷୟରେ ସଚେତନତା, ସାମୂହିକତାର ଭାବନା, ଦଳଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗିତା, ପାରମ୍ପରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ବାଧାବିଘ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅଟଳ ରହିବାର ମାନସିକତା ଭଳି ଅମୂଲ୍ୟ ଜୀବନ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବିକଶିତ କରିଥାଏ ।
ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଗଣେଶ ପୂଜାର ମୂଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ । ଋଗବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ ଭଳି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗଣପତି ଭାବରେ ଗଣେଶଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଏହି ପୂଜା ପରମ୍ପରା ଯୁଗଯୁଗଧରି ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଆସିଛି । ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ମରାଠା ଶାସକ ଛତ୍ରପତି ଶିବାଜୀ ମହାରାଜଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଗଣେଶ ପୂଜା ଉତ୍ସବ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପାଳିତ ନହୋଇ ବିଦେଶୀ ମୋଗଲ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ପ୍ରଜା ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶପ୍ରେମର ଭାବନା ଜାଗ୍ରତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ହୋଇଥିଲା ଏକ ମାଧ୍ୟମ । ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଇତିହାସରେ ୧୮୯୩ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମହାନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଓ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଲୋକମାନ୍ୟ ବାଲ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକ ଗଣେଶ ଉତ୍ସବକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାର୍ବଜନୀନ ମହୋତ୍ସବରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଏହାକୁ ଏକ ଆଇନସମ୍ମତ ମଞ୍ଚର ରୂପ ଦେଲେ । ସମାଜର ସବୁସ୍ତରର ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରିବାର ଏହି ମହତ ଉଦ୍ୟମ କେବଳ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସୀମିତ ନରହି ଧୀରେ ଧୀରେ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଫଳବତୀ ହେବା ସହ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶପ୍ରେମ, ଏକତା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ବିରୋଧୀ ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା ।
ଦ୍ରୁତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଅସୀମ ଚାପ, ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତି ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଆବୃତ୍ତ ଆଜିର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଯୁଗର ମାନବ ଜୀବନରେ ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅପରିସୀମ ଓ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । “ବିଘ୍ନନାଶନ” ଓ “ବୁଦ୍ଧିଦାତା” ଭାବରେ ବିଖ୍ୟାତ ଭଗବାନ ଗଣେଶ କେବଳ ଏକ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ସେ ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ପ୍ରତିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଥିବା ଜୀବନୀଶକ୍ତି ଏବଂ ଅନନ୍ତ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ । ଲୋକମାନେ ଗଣେଶଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନୂତନ ଉଦ୍ୟମର ସାଫଲ୍ୟ, ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ଏବଂ ଜୀବନର ନକାରାତ୍ମକତାରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବା ନିମନ୍ତେ କାମନା କରନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ କେବଳ ବାହ୍ୟିକ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ, ଆତ୍ମସଂଯମ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ନିବିଡ଼ ଯୋଗାଯୋଗ ସ୍ଥାପନର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା ।
ଗଣେଶଙ୍କ କାହାଣୀରୁ ଆମେ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥାଉ । ବାଧାବିଘ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂଘର୍ଷଶୀଳତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବାସତ୍ତ୍ୱେ ନମ୍ରତା ଓ ସହନଶୀଳତା, ଜାଗତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନର ସନ୍ତୁଳନ, ସବୁଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ କରୁଣାର ଭାବନା ଇତ୍ୟାଦି ଆଦର୍ଶ ଆମ ଚରିତ୍ର ଗଠନରେ ହୋଇଥାଏ ସହାୟକ । ଜାଗତିକ ଜିନିଷର ଅସ୍ଥାୟୀତା ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ଚିରନ୍ତନତା ବିଷୟରେ ମୂର୍ତ୍ତି ବିସର୍ଜନ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ । ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଆଜି ମାଟି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି ।
ସାଂସ୍କୃତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ ଭାରତୀୟ କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅସାଧାରଣ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଏବଂ ମହୋତ୍ସବ । ବିଶେଷକରି ଗଣେଶ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ଶିଳ୍ପ ଆମର ଐତିହ୍ୟ ତଥା କଳାନିପୁଣତାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ । ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମର ଐତିହ୍ୟକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରୁଥିବା ମୃତ୍ତିକା ଶିଳ୍ପର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ, ରଙ୍ଗକାମ, ଅଳଙ୍କରଣ କଳା ଏବଂ ସାଜସଜ୍ଜା କୌଶଳ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଲୋକମାନ୍ୟ ତିଳକଙ୍କ ଦୂରଦୃଷ୍ଟିର ବିକଶିତ ରୂପ ଭାବରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ ଜାତୀୟ ଐକ୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୌରବବୋଧକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଏହାର ଭୂମିକା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପର୍ବ ଏକତା ଓ ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସାର୍ବଜନୀନ ଗଣେଶୋତ୍ସବ ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଭେଦକୁ ଦୂର କରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରାଏ । ପେଣ୍ଡାଲ ପରିଦର୍ଶନ, ଆରତି, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ, ଦର୍ଶନ ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ସେବନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ସାମାଜିକ ସଂହତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଏହା ଜୀବନ ଦର୍ଶନ, ଜ୍ଞାନ, ଐକ୍ୟଭାବ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ମହୋତ୍ସବ । ଏହା ଆମ ଭିତରେ ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟ, ପରିବେଶ ସଚେତନତା ଏବଂ ମାନବବାଦୀ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିକଶିତ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷ ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ ଆମକୁ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ, ଏବଂ ନୂତନ ସଂକଳ୍ପ ନେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ।
