ଅଠର ଦିନ… ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା… ଏବଂ ଏମିତି ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ନିଜ ରକ୍ତରେ ନିଜେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଭାବୁଛନ୍ତି ଯେ, ସେହି ମହାଯୁଦ୍ଧ ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ପୁଣି ଥରେ ଭାବନ୍ତୁ । ଚାଲନ୍ତୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବି ।
କାରଣ ଅଠର ଦିନ ଧରି ଚାଲିଥିବା ସେହି ମହାଯୁଦ୍ଧର ଭିତ୍ତି କୌଣସି ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ିନଥିଲା । ତାହା ରଚାଯାଇଥିଲା ଏକ ରାଜସଭାରେ, ଦୁଇଟି ପଶାର ମଝିରେ ଏବଂ ଏକ ଏପରି ରହସ୍ୟମୟ ହସର ଆଡ଼ରେ, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ କେବେ କୌଣସି ମହାଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିନଥିଲା । ତଥାପି ସମଗ୍ର ମହାଭାରତର କାହାଣୀର ସୂତ୍ରଧାର ସେ ନିଜେ ହିଁ ହୋଇଥିଲା ।
ଗାନ୍ଧାରର ରାଜକୁମାର… ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଶାଳକ… ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମାମୁଁ… ଏବଂ ମହାଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଙ୍କଟର ଶିଳ୍ପୀ — ଶକୁନି । ମୁଁ ତାଙ୍କରି କଥା କହୁଛି ।
ଯୁଗ ବଦଳିଛି, ସମୟ ବଦଳିଛି । କିନ୍ତୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜ ପରିଜନଙ୍କୁ ଛଳନା କରେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି — “ଏ ତ ଶକୁନି ପରି ବ୍ୟବହାର କଲା । ”
ଏକ ନାମ… ଯାହା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କପଟ, ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଓ ବିଶ୍ୱାସଘାତର ପ୍ରତୀକ ପାଲଟି ଯାଇଛି ।
କିନ୍ତୁ ଏହା କ’ଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ?
ଶକୁନି କ’ଣ ପ୍ରକୃତରେ କେବଳ ଜଣେ ଧୂର୍ତ୍ତ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରକାରୀ ଥିଲେ ? ସେ ଏପରି ଜଣେ ରାଜକୁମାର ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତରରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଜଳୁଥିବା ବେଦନା, ଅପମାନ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ଖେଳାଳିରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା ?
ଆଉ ସେହି ପଶା… ଯାହାର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଚାଲ ସମଗ୍ର ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭାଗ୍ୟକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା… ସେଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ କେବଳ ସାଧାରଣ ପଶା ଥିଲା ? ନାଁ ! ସେମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା ଏପରି ଏକ ଭୟଙ୍କର କାହାଣୀ, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେହ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ ?
କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଳନାୟକ ଜନ୍ମରୁ ଖଳନାୟକ ହୋଇନଥାଏ । ଅନେକ ସମୟରେ ଇତିହାସ କେବଳ ତାଙ୍କ କର୍ମକୁ ମନେ ରଖେ, ତାଙ୍କ ଘା ବା କ୍ଷତକୁ ନୁହେଁ ।
ଆଜି ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ସେହି ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନରେ ପୁଣି ଫେରିଯିବା ଗାନ୍ଧାରର ସେହି ପର୍ବତମାଳା ଆଡ଼କୁ… ଯେଉଁଠାରେ ଶକୁନି କୌଣସି “ମାମୁଁ” ନଥିଲେ; ସେ ଥିଲେ କେବଳ ଜଣେ ଭାଇ, ଜଣେ ପୁତ୍ର ଏବଂ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଅସୀମ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା ଜଣେ ସାଧାରଣ ରାଜକୁମାର ।
ଏଠାରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପ୍ରକୃତ କାହାଣୀ — ଯିଏ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ କେବଳ ନିଜ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଆର୍ଯ୍ୟାବର୍ତ୍ତର ଭାଗ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲେ ।
ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ଗାନ୍ଧାର — ଆକାରରେ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଭିମାନରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ରାଜ୍ୟ । ଏହାର ସୀମା ଆଜିର ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା । ଏହାର ପାର୍ବତ୍ୟ ଉପତ୍ୟକାଗୁଡ଼ିକରେ ସଦା ବହୁଥିଲା ଶୀତଳ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନ, ଯାହା ପ୍ରକୃତିର ନିରବ ସଙ୍ଗୀତ ପରି ପରିବେଶକୁ ଆଲୋଡ଼ିତ କରୁଥିଲା ।
ସେହି ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି ଥିଲେ ରାଜା ସୁବଳ — ଜଣେ ନ୍ୟାୟପ୍ରିୟ, ଦୂରଦର୍ଶୀ ଓ ପ୍ରଜାବତ୍ସଳ ଶାସକ । ତାଙ୍କ ପରିବାର କେବଳ ରକ୍ତର ସମ୍ପର୍କରେ ନୁହେଁ, ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅଗାଧ ସ୍ନେହ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆତ୍ମୀୟତାର ଅଟୁଟ ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ ଥିଲା ।
ରାଜା ସୁବଳଙ୍କର ଅନେକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣବୁଦ୍ଧି, ଚତୁର ଓ ବାକ୍ଚାତୁର୍ଯ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ ଶକୁନି । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣଠାରୁ ବଡ଼ ଥିଲା ନିଜର ଏକମାତ୍ର ଭଉଣୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅପାର ସ୍ନେହ ଓ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ।
ଶୈଶବର ସେହି ପାର୍ବତ୍ୟ ପଥରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାଇ-ଭଉଣୀ ଦୁହେଁ ଖାଲି ପାଦରେ ଦୌଡ଼ି ବୁଲୁଥିଲେ, ଶକୁନି ସଦା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଛାୟା ପରି ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ରହୁଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ, ନଦୀତଟରେ ବସି ଦୁହେଁ ମିଶି ଭବିଷ୍ୟତର ସ୍ୱପ୍ନ ବୁଣୁଥିଲେ, ଆଉ ଯେତେବେଳେ କେହି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିବାର ସାହସ କରୁଥିଲା, ସର୍ବପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଛିଡ଼ା ହେଉଥିଲେ ଶକୁନି ।
ଯେତେବେଳେ ବି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ମନ ବିଷାଦରେ ଭରିଯାଉଥିଲା, ଶକୁନି ନିଜର ଚତୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ରସିକତାରେ କ୍ଷଣକ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟାଇ ଦେଉଥିଲେ ।
ସମଗ୍ର ଗାନ୍ଧାର ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଏହି ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ଅତୁଟ ସ୍ନେହର କାହାଣୀ ସର୍ବତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଥିଲା । ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରାୟ କହୁଥିଲେ—”ଯେଉଁଠାରେ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ହସ ଥିବ, ସେଠାରେ ଶକୁନି ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବେ ।”
ଗାନ୍ଧାରୀ ନିଜ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି ମନେ କରୁଥିଲେ । ଆଉ ଶକୁନି ନିଜ ଭଗିନୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାକୁ ନିଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ । ଏହା ଏପରି ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସେ କେବେ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶିଳାଲିପି ପରି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଖୋଦିତ ହୋଇ ରହିଥିଲା ।
ଗାନ୍ଧାରୀ ଥିଲେ ଅନିନ୍ଦ୍ୟ ସୁନ୍ଦରୀ, ତେଜସ୍ୱିନୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳା ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ପରମ ଉପାସିକା । କଥିତ ଅଛି ଯେ, ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ହିଁ ସେ ଏପରି ଏକ ବର ପାଇଥିଲେ — ଭବିଷ୍ୟତରେ ସେ ଶତପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନନୀ ହେବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ ।
କିଏ ଜାଣିଥିଲା ଯେ, ଏହି ଅତୁଟ ଭାଇ – ଭଉଣୀର ସ୍ନେହ ହିଁ ଦିନେ ଏକ ମହାବିନାଶର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ପାଲଟିଯିବ ।
ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ଗାନ୍ଧାରୀ ବିବାହଯୋଗ୍ୟ ବୟସରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ଏକ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ସମଗ୍ର ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଚିନ୍ତାରେ ପକାଇଦେଲା । ରାଜଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁଣ୍ଡଳୀ ପରୀକ୍ଷା କରି ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ, ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଜନ୍ମପତ୍ରିକାରେ ମଙ୍ଗଳ ଦୋଷ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି ।
ଏହା ଏପରି ଏକ ଜ୍ୟୋତିଷୀୟ ଯୋଗ ଥିଲା, ଯାହା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଚଳିତ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି ଯେ, ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ କନ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆୟୁ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିପାରେ ।
ତେବେ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ଲୋକକଥା ଓ ଜନଶ୍ରୁତି ଉପରେ ଆଧାରିତ । ମହର୍ଷି ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ରଚିତ ମୂଳ ମହାଭାରତରେ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକକଥା ଓ ଜନଶ୍ରୁତିରେ ଏହି କାହାଣୀ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି କହିଆସୁଛି ।
ଏହି ଦୋଷର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସେହି ସମୟର ସନାତନ ପରମ୍ପରାରେ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରତିକାର କରାଯାଉଥିଲା । ପ୍ରଚଳିତ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ, ପ୍ରଥମେ କନ୍ୟାଙ୍କର ବିବାହ କୌଣସି ବୃକ୍ଷ, କଳସ କିମ୍ବା ବୋଦାପରି କୌଣସି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସତ୍ତା ସହିତ ପ୍ରଥମେ କନ୍ୟାଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଉଥିଲା । ତା’ପରେ ସେହି ପ୍ରତୀକର ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଉଥିଲା, ଯାହାଫଳରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା ଯେ ପ୍ରଥମ ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ସେହି ପ୍ରତୀକ ସହିତ ହିଁ ସମାପ୍ତ ହୋଇଗଲା ।
ଗାନ୍ଧାରର ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାୟକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ । ସେମାନେ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଏକ ବୋଦା ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଇଲେ । ବିଧି ସମାପ୍ତ ହେବାମାତ୍ରେ ସେହି ବୋଦାର ପରିତ୍ୟାଗ କରାଗଲା । ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ, ଏହା ସହିତ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁଣ୍ଡଳୀର ମଙ୍ଗଳ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଗଲା ।
ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୋପନୀୟତାର ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । କାରଣ ରାଜା ସୁବଳଙ୍କର ଭୟ ଥିଲା, ଯଦି ଏହି ରହସ୍ୟ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ବୃହତ୍ ରାଜ୍ୟର କାନରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅପମାନ କିମ୍ବା ପ୍ରତାରଣା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଇପାରେ ।
କେହି କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ କରିନଥିଲେ ଯେ, ଏହି ଗୋପନୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହିଁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସମଗ୍ର କୁରୁବଂଶର ବିନାଶର ବୀଜ ପାଲଟିଯିବ ।
କିଛି ବର୍ଷ ପରେ, ଦୂର ହସ୍ତିନାପୁରରେ କୁରୁବଂଶର ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ଭ୍ରାତୃପୁତ୍ର (ପୁତୁରା) ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ବଧୂର ସନ୍ଧାନ କରୁଥିଲେ । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଜନ୍ମରୁ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଥିଲେ, ଆଉ ଏହି ସତ୍ୟ କାହାଠାରୁ ଗୋପନ ନଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଦେଇଥିଲେ । କାରଣ କିଏ ବା ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜଣେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁବ ?
କିନ୍ତୁ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସଦ୍ଗୁଣ ଏବଂ ଶତପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନନୀ ହେବାର ବରଦାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ ହେଲେ । ଶେଷରେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ଗାନ୍ଧାରକୁ ଆସି ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ ।
କୁରୁବଂଶ ପରି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜବଂଶର ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର ସାହସ ଗାନ୍ଧାର ପରି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଖରେ ନଥିଲା । ପରିସ୍ଥିତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଅନେକ ଦ୍ୱିଧା ଓ ମାନସିକ ସଂଘର୍ଷ ପରେ ଶେଷରେ ରାଜା ସୁବଳ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ସମ୍ମତି ପ୍ରଦାନ କଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଶକୁନି ଆଦୌ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନଥିଲେ ।
“ମୋ ଭଉଣୀଙ୍କ ବିବାହ ଜଣେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନଙ୍କ ସହିତ ! ପିତାଶ୍ରୀ, “ଏହା କ’ଣ ନ୍ୟାୟ, ପିତାଶ୍ରୀ?”—କ୍ରୋଧ ଓ ବେଦନାରେ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଶକୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ସେ ଜାଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭଗିନୀଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଏପରି ଏକ ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ କରାଯାଉଛି, ଯାହାକୁ ସେ କେବେ ବି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ରାଜନୈତିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ଆପତ୍ତିର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ ।
ସେ ଏହି ବିବାହକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ନିଜକୁ ଅସହାୟ ଅନୁଭବ କଲେ । ଶେଷରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭଉଣୀଙ୍କ ବିବାହରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲା ।
ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଗାନ୍ଧାରୀ ବାହ୍ୟତଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କର ତିଳେମାତ୍ର ଆଭାସ ନଥିଲା ଯେ, ଏବେ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ କେତେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଉଛି ।
ବିବାହ ପରେ ଗାନ୍ଧାରୀ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ଆଖିରେ ପଟି ବାନ୍ଧିନେଲେ । ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—ଯେଉଁ ସୁଖରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବଞ୍ଚିତ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସୁଖର ଅଧିକାରିଣୀ ହେବେ ନାହିଁ । ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତ୍ୟାଗକୁ ସଂସାର ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସ୍ମରଣ କରିଆସିଛି ।
କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ କେବେ ବି ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଲୁଚି ରହେନାହିଁ; ଦିନେ ନା ଦିନେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ।
– ତା’ପରେ –
