୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୨ ତାରିଖ ସୁଦ୍ଧା ପାକିସ୍ତାନୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ପ୍ରାୟ ଶ୍ରୀନଗରର ସୀମାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ମହାରାଜା ହାହାକାର କରି ସାହାଯ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଏହି ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସରଦାର ପଟେଲ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରକୁ ଭାରତୀୟ ସେନା ପଠାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ।
ତଥାପି, ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଜୋର ଦେଇ କହିଥିଲେ ଯେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ଭାରତ ପକ୍ଷରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିଲିନୀକରଣ ପତ୍ର (Instrument of Accession) ସ୍ୱାକ୍ଷର କରୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତ କାଶ୍ମୀରକୁ ସେନା ପଠାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ (ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପୂର୍ବରୁ ନେହରୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମ୍ଭବତଃ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ହୋଇଥିଲା!) ଏବଂ ନେହରୁ ଏଥିରେ ସମ୍ମତ ହୋଇଥିଲେ।
୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୪ ତାରିଖ, ଶୁକ୍ରବାର ଦିନ ପାକିସ୍ତାନୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ମୋହୋର ପାୱାର ହାଉସ୍ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଶ୍ରୀନଗରରେ ବିଦ୍ୟୁତ ବିଭ୍ରାଟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ଅର୍ଥାତ୍ ୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୫ ତାରିଖ, ଶନିବାର ସକାଳେ ମାଉଣ୍ଟ୍ବ୍ୟାଟେନ୍ଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଭାରତର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କମିଟି ବୈଠକ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ସେମାନେ ଭି.ପି. ମେନନ, ସାମ ମାନେକ୍ଶ ଏବଂ କିଛି ବରିଷ୍ଠ ସାମରିକ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ସେହିଦିନ ଶ୍ରୀନଗର ଅଭିମୁଖେ ଉଡ଼ାଣ କରିବା ଏବଂ ସ୍ଥିତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ସରକାର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ନେହରୁ କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ସାହାଯ୍ୟ ଦାବି କାହିଁକି କରିନଥିଲେ ?
ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ଏକ ଚାତୁରୀପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଜନା ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମୟ ବିଳମ୍ବ କରାଯାଇ ଭାରତର ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣକୁ ରୋକାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନକୁ ସାମରିକ ସୁବିଧା ମିଳିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଆଯାଇଥିଲା —କାରଣ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଏହା ଚାହୁଁଥିଲେ। ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ପାକିସ୍ତାନୀ ସେନାର ବ୍ରିଟିଶ କମାଣ୍ଡର-ଇନ-ଚିଫ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ପାକିସ୍ତାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣିଥିବେ।
ଭି.ପି. ମେନନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଶ୍ରୀନଗର ଉଡ଼ାଣ କରି ସେଠାକାର ପରିସ୍ଥିତି ରିପୋର୍ଟ କରାଯାଇଥିବା ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଖରାପ ଥିବା ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ହରି ସିଂଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଜମ୍ମୁର ନିରାପଦ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯିବା ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ । ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଏମ୍.ସି. ମହାଜନ, ଭି.ପି. ମେନନ, ସାମ ମାନେକ୍ଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସାଥୀମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସକାଳେ, ଅର୍ଥାତ୍ ୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୬ ତାରିଖ, ରବିବାର ଦିନ ଶ୍ରୀନଗରରୁ ଦିଲ୍ଲୀ ଫେରି ଆସିଲେ ଏବଂ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କମିଟିକୁ ଏହି ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅବଗତ କରାଇଲେ।
ସେମାନେ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ ଯେ ଯଦି ତୁରନ୍ତ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ବିମାନ ମାଧ୍ୟମରେ ପଠାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଶ୍ରୀନଗର ଏବଂ ସେଠାକାର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସମ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ । ଏପରିକି ଶ୍ରୀନଗର ବିମାନ ବନ୍ଦର ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦଖଲ ହେବାର ବିପଦରେ ଥିଲା, ଯାହା ଘଟିଲେ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ବିମାନରେ ପଠାଇବାର ଏକମାତ୍ର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଆନ୍ତା ।
ଏତେ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସ୍ଥିତି ହୋଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏବଂ ଜାଣିଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଯେ ଯଦି ତୁରନ୍ତ ସାହାଯ୍ୟ ପଠାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ପାକିସ୍ତାନୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ଶ୍ରୀନଗରର ମୁସଲମାନ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବେ ଏବଂ କାଶ୍ମୀର ଉପତ୍ୟକା ପାକିସ୍ତାନ ହାତକୁ ଚାଲିଯିବ, ତଥାପି ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଜୋର ଦେଇ କହିଲେ ଯେ ପ୍ରଥମେ ଭାରତ ପକ୍ଷରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିଲିନୀକରଣ ପତ୍ର (Instrument of Accession) ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ନେହରୁ କେବଳ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ସହ ସହମତ ରହିଲେ ।
ମାଉଣ୍ଟ୍ବ୍ୟାଟେନ୍ ଏବଂ ନେହରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବେଆଇନ ମନେହେଉନଥିଲା ଯେ ପାକିସ୍ତାନୀ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପାକିସ୍ତାନ ପକ୍ଷରେ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିଲିନୀକରଣ ପତ୍ର ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୁଟ୍, ଧର୍ଷଣ ଏବଂ ହତ୍ୟା ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ସେନା ପଠାଇବା ବେଆଇନ ମନେହେଉଥିଲା !
ଯେପରି ଚାହାଁଥିଲେ, ଭି.ପି. ମେନନ ସେହିଦିନ—ଅର୍ଥାତ୍ ୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୬ ତାରିଖ, ରବିବାର—ଜମ୍ମୁ ଉଡ଼ାଣ କରି ହରି ସିଂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିଲିନୀକରଣ ପତ୍ର ସ୍ୱାକ୍ଷର କରାଇଲେ, ଯାହା ସେ କଲେ । ୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୬ ତାରିଖରେ ହରି ସିଂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ଏବଂ ଭି.ପି. ମେନନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଫେରାଇ ଆଣାଯାଇଥିବା ଏହି ବିଲିନୀକରଣ ପତ୍ରକୁ ୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୭ ତାରିଖରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ବିଲିନୀକରଣ ପତ୍ର ସ୍ୱାକ୍ଷର ଏବଂ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେବା ସହିତ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଭାରତର ଅଂଶ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଭାରତ ପାଇଁ ଏହା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ହୋଇଗଲା ଯେ ସେ ନିଜ ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ରକ୍ଷା କରିବ, ସେନା ପଠାଇବ ଏବଂ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦେବ।
ତଥାପି, ୧୯୪୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୭ ତାରିଖ, ସୋମବାର ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କମିଟି ବୈଠକରେ ମାଉଣ୍ଟ୍ବ୍ୟାଟେନ୍—ପାକିସ୍ତାନପନ୍ଥୀ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରି—ଭାରତୀୟ ସେନା ପଠାଇବାକୁ ବିଳମ୍ବ କଲେ, କହିଲେ ଯେ ଏବେ ବହୁତ ଡେରି ହୋଇଗଲାଣି, କାରଣ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ଇତିମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀନଗରର ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ପହଞ୍ଚିସାରିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ, ପ୍ରଥମେ କିଏ ଏହାକୁ ଡେରି କରାଇଲା — ମାଉଣ୍ଟ୍ବ୍ୟାଟେନ୍ ନିଜେ ! ସାଧାରଣତଃ ଭାବରେ, ନେହରୁ ଦ୍ୱିଧା କଲେ । ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନକୁ ଆଉ ବିଳମ୍ବ କରାଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଯେକୌଣସି ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ବିରୋଧ କଲେ ଏବଂ ସେନା ମୁଖ୍ୟମାନେ (ସମସ୍ତେ ବ୍ରିଟିଶ୍) ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ ଦେଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନେହରୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ନେତାମାନଙ୍କୁ ବିମାନରେ ସୈନିକ ପଠାଇବା ପାଇଁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କଲେ, କାରଣ ଏଥିରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଓ ଜୋଖିମ ରହିଛି ବୋଲି ଯୁକ୍ତି ବାଢିଲେ ।
ଶେଷରେ ସରଦାର ପଟେଲ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ସେନାର ପ୍ରଥମ ଫିଲ୍ଡ ମାର୍ସାଲ ହୋଇଥିବା ସାମ ମାନେକ୍ଶ’ କହିଥିଲେ:
“ସକାଳ ବୈଠକରେ ସେ [ଭି.ପି. ମେନନ/ପଟେଲ] (ବିଲିନୀକରଣ) ଦଲିଲ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ । ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଫେରି କହିଲେ, ‘ଚାଲନ୍ତୁ ମାନେକ୍ଜି (ସେ ମାନେକଶ’ ବଦଳରେ ମୋତେ ମାନେକଜି କହି ଡାକୁଥିଲେ), ସାମରିକ ପରିସ୍ଥିତି କ’ଣ?’ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସାମରିକ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିଲି ଏବଂ କହିଲି ଯେ ଯଦି ଆମେ ତୁରନ୍ତ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ବିମାନରେ ନ ପଠାଉ, ତେବେ ଆମେ ଶ୍ରୀନଗର ହରାଇବା, କାରଣ ରାସ୍ତା ମାଧ୍ୟମରେ ଯିବା ପାଇଁ ଦିନ ଦିନ ଲାଗିବ, ଏବଂ ଥରେ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ବିମାନ ବନ୍ଦର ଏବଂ ଶ୍ରୀନଗରରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ, ଆମେ ଆଉ ସୈନିକ ପଠାଇପାରିବୁ ନାହିଁ। ବିମାନ ବନ୍ଦରରେ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା । ସାଧାରଣତଃ ଭାବରେ ନେହରୁ ଜାତିସଂଘ, ରୁଷ୍, ଆଫ୍ରିକା, ଭଗବାନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଥିଲେ, ଯାହାଫଳରେ ଶେଷରେ ସରଦାର ପଟେଲ ରାଗିଗଲେ। ସେ କହିଲେ, ‘ଜବାହରଲାଲ, ତୁମେ କାଶ୍ମୀର ଚାହୁଁଛ କି, ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?’ ସେ [ନେହରୁ] କହିଲେ, ‘ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମୁଁ କାଶ୍ମୀର ଚାହେଁ।’ ତେବେ ସେ [ପଟେଲ] କହିଲେ, ‘ଦୟାକରି ତୁମେ ଆଦେଶ ଦିଅ।’ ଏବଂ ସେ କିଛି କହିବା ପୂର୍ବରୁ ସରଦାର ପଟେଲ ମୋତେ କହିଲେ, ‘ତୁମକୁ ତୁମ ଆଦେଶ ମିଳିଗଲା।’ ମୁଁ ବାହାରିଗଲି ଏବଂ ଆମେ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ବିମାନରେ ପଠାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲୁ…”
ଯଦି ସରଦାର ପଟେଲ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନ କରଥାନ୍ତେ ଏବଂ ଏହା ନେହରୁ ଏବଂ ମାଉଣ୍ଟ୍ବ୍ୟାଟେନ୍ଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଆନ୍ତା, ତେବେ ସମଗ୍ର କାଶ୍ମୀର ପାକିସ୍ତାନ ହାତକୁ ଚାଲିଯାଇଥାନ୍ତା ।
ସରଦାର ପଟେଲ ପ୍ରାୟ ୧୯୪୭ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୩ ତାରିଖରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଶ୍ରୀନଗର ଗସ୍ତ କରିଥିଲେ । ନେହରୁପନ୍ଥୀ ଏବଂ ପଟେଲ ବିରୋଧୀ ଶେଖ୍ ଅବଦୁଲ୍ଲା ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ: “ପଟେଲଙ୍କ ଗସ୍ତ ପରେ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼ ନେଲା। ସରଦାର ଏକ ମିନିଟ ମଧ୍ୟ ହରାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ପରିସ୍ଥିତି ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ ଶତ୍ରୁକୁ ପଛକୁ ଠେଲିଦିଆଯିବା ଆବଶ୍ୟକ।”
