ସେଦିନ ସକାଳର ମୃଦୁ ପବନେ ମନକୁ ଅଲସ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଦେଉଥିଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ନିଗ୍ଧ କିରଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚାଦର ପିଛାଇ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ମୋର ଦୈନନ୍ଦିନ ପଥରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଭିମୁଖେ ଯାଉଥିଲି । ପଥପାର୍ଶ୍ୱର ଶିଶିରସିକ୍ତ ଘାସ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମୃଦୁ କୁହୁକୁହୁ ସ୍ୱର ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଅଧିକ ମନୋହର କରିଥିଲା ।
ଏହି ସୁନ୍ଦର ପରିବେଶର ମଧ୍ୟରେ ହଠାତ୍ ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଏକ କୁନି ଝିଅ ଉପରେ । ସେ ନିଜେ ମାନେ ଜଣେ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ପ୍ରଭାର ଦୀପଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ତା’ର ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟରେ ଥିଲା ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନର ଦୀପ୍ତି ଏବଂ ତା’ର ଆଚରଣରେ ଥିଲା ଅସାଧାରଣ ପକ୍କତା । ଛୋଟ ଦେହରେ ଏତେ ବଡ଼ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ନିବାସ ଦେଖି ମୁଁ ଚମତ୍କୃତ ହେଲି ।
ସେ ଝିଅଟିର ମୁହଁରେ ଥିଲା ଏକ ଅପୂର୍ବ ଆଲୋକ—ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ମନର ଗୁପ୍ତ ଦୀପ ନିରବତାରେ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ତା’ର ଚରିତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି । ତା’ର ନୟନଦ୍ୱୟ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିର ଉପକରଣ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମନୋବୃତ୍ତିର ଗଭୀର ସାଗରର ଦ୍ୱାରପଥ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ତରଙ୍ଗ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ସର୍ଗ ହେଉଥିଲା । ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ବିରାଜିତ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶାନ୍ତି ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା ଯେ, ଏହି ଶିଶୁଟିର ମନ କେବଳ ଖେଳାଧୂଳାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚିନ୍ତନର ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ ବିହରୁଛି ।
ସେ କେବଳ ଏକ ଶିଶୁ ନୁହେଁ—ସେ ମନେ ହେଉଥିଲା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ, ଯାହାର ଭିତରେ ଅନେକ ଅନୁଭବର ସଞ୍ଚୟ ନିହିତ । ତାହାର ନିରବତା ମଧ୍ୟ କଥା କହୁଥିଲା ଓ ତାହାର ସ୍ମିତହାସରେ ଥିଲା ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକତାର ଛାୟା ।
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତା’ର ନିକଟକୁ ଗଲି, ମୋର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମୋର ଅନ୍ତର୍ମନରେ ଥିଲା ଏକ ଅଜଣା ଆକର୍ଷଣ—ଯେପରି ମୁଁ କେବଳ ତାହାକୁ ନୁହେଁ, ତାହାର ଅନ୍ତସ୍ଥ ଚେତନାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ମୋର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଏକ ହ୍ରଦରେ ପକାଯାଇଥିବା ଛୋଟ ପଥର, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ସେହି ହ୍ରଦର ଅପାର ଗଭୀରତାର ଦର୍ଶନ କରାଇଦେଲା ।
ସେ ଯେତେବେଳେ କଥା କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଧ୍ୱନି ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଥିଲେ ଚିନ୍ତନର ସଙ୍ଗଠିତ ରୂପ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତର ଏକ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ସେ ଜୀବନକୁ କେବଳ ଦେଖୁନଥିଲା, ବରଂ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲା । ତାହାର କଥାରେ ଥିଲା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଫୁଟତା—ଯାହା ମନକୁ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ଏକ ସଙ୍ଗଠିତ ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ ।
ତାହାର ଉତ୍ତର ଶୁଣି ମୋର ମନେ ହେଲା—ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବୟସର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଅନ୍ତର୍ଜାତ ଜାଗୃତି, ଯାହା କେବେ କେବେ ଛୋଟ ଦେହରେ ବଡ଼ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ସେ ଝିଅଟି ମୋତେ ଏହା ଅନୁଭବ କରାଇଲା ଯେ, ଚେତନାର ପରିପକ୍ଵତା ସମୟର ଦାନ ନୁହେଁ, ଏହା ମନର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସମ୍ଭାବନାର ପ୍ରକାଶ ।
ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ନିର୍ବାକ ହୋଇଗଲି—କାରଣ ମୋର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଉତ୍ତର ମୋତେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ସତ୍ୟର ସମ୍ମୁଖୀନ କରାଇଲା । ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି, ଜୀବନର ଗଭୀରତାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ବୟସର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଛି ଏକ ସଚେତନ ଓ ସଂବେଦନଶୀଳ ମନ ।
ସେ କହିଲା—”ସମସ୍ୟା ମାନେ ଭୟ ପାଇବାର ଜିନିଷ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଶିଖାଇବାକୁ ଆସିଥାଏ ।” ଏହି ସରଳ କଥାଟି ମୋର ମନକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଛୁଇଁଗଲା । ଏତେ ଛୋଟ ବୟସରେ ଏମିତି ଜୀବନଦର୍ଶନ ଶୁଣିବା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ଥିଲା ।
ସେ କେବଳ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲା ନୁହେଁ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥାରେ ଏକ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଖାଉଥିଲା । ତାହାର ଚିନ୍ତାଧାରା ଏମିତି ଥିଲା, ଯେପରି ସେ ଜୀବନର ଅନେକ ପଥ ଚାଲିଆସିଛି ।
ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଗୁରୁମା ଆସି ମୋତେ କହିଲେ—”ଏହି ଝିଅଟି ସାଧାରଣ ନୁହେଁ । ଛୋଟବେଳୁ ଏହାର ମେଧାଶକ୍ତି ଅସାଧାରଣ । ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅସମ୍ଭବ ଲାଗେ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ସମାଧାନ କରିଦେଉଥାଏ ।”
ମୁଁ ଗୁରୁମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଅଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲି । ସେ ଝିଅଟି ତାଙ୍କର ସମବୟସୀମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏକ ଅଲଗା ଜଗତରେ ବିହରୁଥିଲା — ଜ୍ଞାନ, ସଂସ୍କାର ଓ ସୃଜନଶୀଳତାର ଜଗତରେ ।
ସେଦିନର ସେ ଛୋଟ ଦେଖା ମୋ ମନରେ ଗଭୀର ଛାପ ରଖିଦେଲା । ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯାଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଚିନ୍ତା ସେହି କୁନି ଝିଅଟିର ଚାରିପାଖେ ଘୁରୁଥିଲା ।
ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଫେରିବା ବାଟରେ ମୁଁ ପୁନଃ ସେଠାକୁ ଗଲି । ଏବେ ସେ ଝିଅଟି ଅନ୍ୟ କିଛି ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ କିଛି ବୁଝାଉଥିଲା । ତାହାର କଥାରେ ଥିଲା ନିଶ୍ଚିତତା ଓ ତା’ର ଶିକ୍ଷାଦାନରେ ଥିଲା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ନେହ । ମୁଁ ଅନୁଭବ କଲି — ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରୁନଥିଲା, ସେ ଜ୍ଞାନ ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ।
ସମୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ବିତିଗଲା । କିନ୍ତୁ ସେ କୁନି ଦୀପଶିଖା ମୋ ମନରେ ଏକ ଅମିଟ ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଗଲା । ସେ ମୋତେ ଶିଖାଇଦେଲା — ମହାନତା ବୟସରେ ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତାର ଉଚ୍ଚତାରେ ଓ ମନର ପବିତ୍ରତାରେ ନିହିତ ।
ଆଜି ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସେ ଘଟଣାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ମୋର ମନେ ହୁଏ—ସେ ଝିଅଟି କେବଳ ଜଣେ ଶିଶୁ ନୁହେଁ; ସେ ଏକ ଆଶାର ପ୍ରତୀକ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ସୂଚନା ।
( ଶିଶୁ ଶ୍ରୀୟା ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ)
